సీఈసీని తొలగించడం అంత ఈజీ కాదు.. రాజ్యాంగం ఏం చెబుతోంది?

కేంద్ర ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్‌ (సీఈసీ)ను పదవి నుంచి తొలగించడం అంత సులభం కాదు. ఎన్నికల సంఘం స్వతంత్రంగా పనిచేసేందుకు రాజ్యాంగం ప్రత్యేక రక్షణలు కల్పించింది. రాజకీయ ఆరోపణలు, సాధారణ పార్లమెంటరీ తీర్మానం లేదా కేంద్ర ప్రభుత్వ నిర్ణయంతో సీఈసీని తొలగించడం సాధ్యం కాదు. సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించేందుకు అనుసరించే కఠినమైన విధానాన్నే సీఈసీ విషయంలోనూ అనుసరించాలి.

సీఈసీని తొలగించాలన్న డిమాండ్‌ రాజకీయంగా చర్చకు వచ్చినప్పుడల్లా.. రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన ప్రక్రియపై ఆసక్తి పెరుగుతోంది. అసలు సీఈసీని తొలగించాలంటే ఏం చేయాలి? పార్లమెంట్‌లో ఎలాంటి మెజారిటీ అవసరం? ఆరోపణలు వచ్చినంత మాత్రాన పదవి పోతుందా? తెలుసుకుందాం.

రాజ్యాంగం ఏం చెబుతోంది?

రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్‌ 324(5), సీఈసీని సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానంలోనే తొలగించవచ్చని పేర్కొంటుంది. 2023లో రూపొందించిన Chief Election Commissioner and Other Election Commissioners Actలోని సెక్షన్‌ 11(2) కూడా ఇదే నిబంధనను పునరుద్ఘాటిస్తోంది.

సీఈసీని తొలగించేందుకు రాజ్యాంగం గుర్తించిన కారణాలు రెండే: నిరూపిత దుర్వ్యవహారం లేదా విధులు నిర్వర్తించలేని అసమర్థత. కేవలం ఆరోపణలు రావడం, రాజకీయంగా విమర్శలు ఎదురవడం తొలగింపునకు సరిపోవు.

తొలగింపు ప్రక్రియ ఎలా మొదలవుతుంది?

సీఈసీ తొలగింపు కోసం పార్లమెంట్‌లో తీర్మానానికి నోటీసు ఇవ్వాలి. ఇందుకు లోక్‌సభలో కనీసం 100 మంది సభ్యుల సంతకాలు లేదా రాజ్యసభలో కనీసం 50 మంది సభ్యుల సంతకాలు అవసరం.

నోటీసు అందిన వెంటనే తొలగింపు ప్రక్రియ పూర్తయినట్లు కాదు. లోక్‌సభ స్పీకర్‌ లేదా రాజ్యసభ ఛైర్మన్‌ నోటీసును పరిశీలించి స్వీకరించాలా, తిరస్కరించాలా నిర్ణయిస్తారు. నోటీసు తిరస్కరణకు గురైతే ప్రక్రియ అక్కడితో ముగుస్తుంది.

విచారణ కమిటీ కీలకం

నోటీసును స్వీకరిస్తే, ఆరోపణలపై విచారణ జరిపేందుకు ముగ్గురు సభ్యులతో కూడిన కమిటీని ఏర్పాటు చేస్తారు. ఇందులో సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి, హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి, ప్రముఖ న్యాయ నిపుణుడు ఉంటారు.

ఈ కమిటీ ఆరోపణలను పరిశీలించి, ఆధారాలను విచారించి నివేదిక సమర్పిస్తుంది. ఆరోపణలు నిరూపితం కాలేదని కమిటీ తేల్చితే ప్రక్రియ ముందుకు సాగదు. నిరూపిత దుర్వ్యవహారం లేదా అసమర్థత ఉన్నట్లు నివేదికలో తేలితేనే తదుపరి పార్లమెంటరీ దశకు వెళ్లే అవకాశం ఉంటుంది. <Cite refs={[“turn616770search1″,”turn616770search22”]}/>

ఉభయ సభల్లో ప్రత్యేక మెజారిటీ తప్పనిసరి

విచారణ తర్వాత తొలగింపు తీర్మానం ఆమోదం పొందాలంటే లోక్‌సభ, రాజ్యసభ రెండింటిలోనూ ప్రత్యేక మెజారిటీ అవసరం. అంటే:

• ఆ సభ మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీ మద్దతు ఉండాలి.
• అదే సమయంలో హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యుల్లో కనీసం మూడింట రెండొంతుల మంది తీర్మానానికి అనుకూలంగా ఓటు వేయాలి.
• రెండు సభల్లోనూ ఈ ప్రమాణాలు నెరవేరాలి.
• తీర్మానానికి సంబంధించిన ఉభయ సభల ఆమోదం ఒకే పార్లమెంటరీ సమావేశ కాలంలో ఉండాలి.

ఈ ప్రక్రియ పూర్తయ్యాక రాష్ట్రపతికి తొలగింపు తీర్మానాన్ని సమర్పిస్తారు. ఆ తర్వాతే సీఈసీని పదవి నుంచి తొలగించే ఉత్తర్వు జారీ అవుతుంది.

గతంలోనూ తొలగింపు డిమాండ్లు

భారతదేశంలో ఇప్పటివరకు ఏ ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్‌నూ ఈ ప్రక్రియ ద్వారా పదవి నుంచి తొలగించలేదు. అయితే గతంలో కొందరు ఎన్నికల కమిషనర్లపై తొలగింపు డిమాండ్లు, సిఫారసులు వచ్చాయి.

1992లో అప్పటి సీఈసీ టీఎన్‌ శేషన్‌పై తొలగింపు చర్యలు చేపట్టాలన్న డిమాండ్లు వినిపించాయి. 2006లో నవీన్‌ చావ్లాను తొలగించాలని అప్పటి ఎన్‌డీఏ రాష్ట్రపతిని కోరింది. 2009లో సీఈసీ ఎన్‌. గోపాలస్వామి కూడా నవీన్‌ చావ్లా తొలగింపును సిఫారసు చేశారు. అయితే ఆ సిఫారసును అప్పటి యూపీఏ ప్రభుత్వం అంగీకరించలేదు.

2026లో సీఈసీపై తొలగింపు నోటీసు.. ఏమైంది?

ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్‌ జ్ఞానేశ్‌ కుమార్‌ను తొలగించాలని 2026 మార్చి 12న లోక్‌సభలో 130 మంది ఎంపీలు సంతకం చేసిన నోటీసు సమర్పించారు. అయితే లోక్‌సభ స్పీకర్‌ ఆ నోటీసును స్వీకరించకుండా తిరస్కరించారు. ఈ నిర్ణయం పార్లమెంట్‌ అధికారిక బులెటిన్‌లో నమోదైంది.

అందువల్ల తొలగింపు నోటీసు ఇవ్వడం, అది విచారణకు స్వీకరించబడటం, ఆరోపణలు నిరూపితమవడం, ఉభయ సభల్లో ప్రత్యేక మెజారిటీ సాధించడం — ఇవన్నీ వేర్వేరు దశలు. ఒక దశ పూర్తయిందని మాత్రమే సీఈసీ పదవి కోల్పోతారని భావించకూడదు.

ఎన్నికల సంఘానికి ఈ రక్షణలు ఎందుకు?

ఎన్నికల సంఘం స్వతంత్రంగా పనిచేయడం ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో కీలకమైన అంశం. అధికారంలో ఉన్న ప్రభుత్వం లేదా రాజకీయ మెజారిటీకి నచ్చని నిర్ణయాలు తీసుకున్నందుకు సీఈసీని సులభంగా తొలగించగలిగితే, ఆ సంస్థ స్వతంత్రతపై ప్రభావం పడే అవకాశం ఉంటుంది.

అదే సమయంలో తీవ్రమైన దుర్వ్యవహారం లేదా అసమర్థతకు సంబంధించిన ఆరోపణలు వస్తే వాటిని విచారించే రాజ్యాంగపరమైన మార్గం కూడా ఉంది. ఈ రెండు అంశాల మధ్య సమతుల్యత కోసమే తొలగింపు ప్రక్రియను కఠినంగా రూపొందించారు.

మొత్తానికి.. సీఈసీని తొలగించాలంటే రాజకీయ డిమాండ్‌ ఒక్కటే సరిపోదు. నోటీసు, విచారణ, ఆరోపణల నిరూపణ, ఉభయ సభల్లో ప్రత్యేక మెజారిటీ వంటి రాజ్యాంగపరమైన దశలన్నీ దాటాలి. అందుకే సీఈసీ తొలగింపు అనేది సాధారణ రాజకీయ తీర్మానం కాదు — కఠినమైన రాజ్యాంగ ప్రక్రియ.